Ö­zün­də­nim­ti­na re­sep­ti – III Hissə (Son)

…1572-­ci il­də tə­sis edi­lən qa­pa­lı tip­li Xarrou mək­tə­bin­də in­gi­lis tə­fək­kü­rü­nü dün­ya­nın li­der­lə­ri sı­ra­sı­na çı­xa­ra bi­lə­cə­yi gü­man edi­lən məş­hur nə­sil­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri təh­sil alır­dı. Son­ra­dan bu­ra­ya müs­təm­lə­kə­lə­rin ali züm­rə­lə­rin­dən olan uşaq­la­rın cəlb olun­ma­sı­na da ra­zı­lıq ve­ril­di. Məq­səd ay­dın idi: o şa­gird­lə­ri dü­şün­cə eti­ba­rı ilə in­gi­lis­ləş­dir­mək yo­lu ilə müs­təm­lə­kə­lər­də ida­rə­çi­li­yi asan­laş­dır­maq. Cə­va­hir­ləl Ne­ru 1905-­ci il­də bu mək­tə­bə qə­bul olu­nan­da cə­mi 15 ya­şı var­dı. Ata­sı bu mü­na­si­bət­lə ona yaz­dı­ğı mək­tu­bun­da de­yir­di: “…­Sə­nə zə­ru­ri təh­sil ver­mə­dən ya­nı­mız­da sax­la­yıb, son­ra da bö­yük mad­di mi­ras ver­mə­yi­miz ba­ğış­la­nıl­maz eqoizm, bəl­kə də dəh­şət­li gü­nah olar­dı. Mən heç vaxt tə­səv­vür et­məz­dim ki, sə­ni bu qə­dər çox is­tə­yi­rəm, hət­ta o qə­dər çox ki, gə­lə­cə­yin na­mi­nə sən­dən ay­rıl­ma­ğa be­lə ra­zı ola­ram… İn­gil­tə­rə­də uşaq­lıq döv­rü öm­rün çox his­sə­si­ni apa­rır…

­Ne­cə ki, öm­rün al­tın­cı onil­li­yi­ni xır­da­la­mır­lar, qo­ca­lıq on­la­ra ya­xın gəl­mir. Ona gö­rə də in­gi­lis gən­ci özü­nə elə məş­ğu­liy­yət­lər ta­pır ki, onun hind­li həm­ya­şı­dı bu cür əməl­lə­ri özü­nə ar bi­lir. Am­ma bu on­la­rı lə­nət­lə­mək, ya da xor gör­mək üçün əsas ver­mir. Sə­nin və­zi­fən on­la­ra uy­ğun­laş­maq yox, İn­gil­tə­rə təh­si­li­nin im­kan­la­rın­dan bəh­rə­lən­mək­dir”. Ata­sı Mo­ti­la­lın bu töv­si­yə­si Cə­va­hir­lə­lin hə­ya­tı­nın leyt­mo­ti­vi ol­du: Xarrou mək­tə­bi­ni də, Kemb­ric uni­ver­si­te­ti­ni də mü­vəf­fə­qiy­yət­lə bi­ti­rib zə­ma­nə­si­nin ən ba­ca­rıq­lı və­kil­lə­rin­dən bi­ri ki­mi şöh­rət­lən­di. Mad­di tə­mi­na­tı, ic­ti­mai nü­fu­zu da öz ye­rin­də. Am­ma in­gi­lis mə­də­niy­yə­ti­nə ürək­dən vu­rul­muş bu in­san öm­rü­nün so­nu­na qə­dər hind­li ola­raq qal­dı; in­gi­lis müs­təm­lə­kə­çi­li­yi­nə qar­şı mil­li­-a­zad­lıq mü­ba­ri­zə­si­nin ön sı­ra­sın­da da­yan­dı, hind ya­şam tər­zi­nin can­lı ör­nə­yi ki­mi əbə­di­ləş­di xal­qı­nın yad­da­şın­da.

­Mir­zə Ka­zım bəy bir ru­ha­ni oğ­lu idi və Və­tə­nin­dən məhz öz mil­lə­tin­dən olan­la­rın do­nos­la­rı uc­ba­tın­dan sür­gün edil­miş­di. Hət­ta is­lam­dan im­ti­na edib, xristian­lı­ğı qə­bul et­mək məc­bu­riy­yə­ti ilə də üz­ləş­miş­di. Am­ma bu­nun­la be­lə, Ru­si­ya aka­de­mik el­mi­nin Şər­qə mü­na­si­bə­ti­ni, xü­su­sən Azər­bay­can türk­lə­ri­nə mü­na­si­bə­ti­ni də­yi­şə bi­lə­cək sə­viy­yə­də mil­li bir şəx­siy­yət ol­du­ğu­nu təs­diq­lə­yə bil­di.

­So­vet­lər dö­nə­min­də Azər­bay­can­da Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı açıl­ma­sı­nın zə­ru­ri olub­-ol­ma­ma­sı mü­za­ki­rə edi­lər­kən, so­vet el­mi­nin apa­rı­cı si­ma­la­rı yek­dil­lik­lə be­lə bir fik­rə tə­rəf­dar ol­muş­du­lar ki, “…­tək­cə Yu­sif Məm­mə­də­li­ye­vin xət­ri­nə o aka­de­mi­ya­nı ya­rat­ma­ğa də­yər”. Bə­li, Yu­sif Məm­mə­də­li­yev dü­şün­cə və ya­şam tər­zi ilə sırf Azər­bay­can tür­kü idi, am­ma ey­ni za­man­da bə­şə­ri idi. Ne­cə ki, ili­yi­nə-­qa­nı­na qə­dər mil­lət­çi ki­mi ta­nı­nan Sə­məd Vur­ğun bə­şə­ri idi və hət­ta Sta­lin ki­mi bir des­pot, an­ti­türk əh­val­lı bir şo­vi­nist onu qo­ru­ma­ğı özü­nün bor­cu sa­yır­dı. Ne­cə ki, tə­fək­kür­cə mil­li­lik çər­çi­və­sin­dən çı­xa bil­mə­yən Hey­dər Hü­sey­nov öz el­mi ira­də­si ilə bə­şə­ri­lə­şib nə­həng so­vet təb­li­ğat ma­şı­nı­nı aciz­ləş­di­rir, qa­baq­cıl rus tə­fək­kü­rü­nü bu bə­şə­ri­li­yin, mil­lət­çi Azər­bay­can fi­lo­so­fu­nun haqq sə­si­nin mü­da­fiə­si­nə qalx­ma­ğa məc­bur edir­di. Kom­mu­nist Par­ti­ya­sı­nın rep­re­si­ya ma­şı­nı tam gü­cü ilə Hey­dər Hü­sey­no­vun üs­tü­nə hü­cu­ma ke­çən­də, Azər­bay­can KP Hey­dər Hü­sey­nov ki­mi “qa­tı ideo­lo­ji düş­mə­nin” zə­rər­siz­ləş­di­ril­mə­si kam­pa­ni­ya­sı apa­ran­da, SS­Rİ Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nın rəh­bə­ri A.­Fa­da­yev hə­ya­tı ilə risk edə­rək onun “mil­lət­çi ru­hu hop­muş” əsə­ri­ni “S­ta­lin mü­ka­fa­tı”­na təq­dim et­miş­di.

­

Ə­sər­lə­ri­ni rus di­lin­də ya­zan, öm­rü­nün az qa­la üç­də bi­ri­ni Və­tən­dən kə­nar­da ya­şa­mış və az qa­la dün­ya­nın hər ye­ri­ni gəz­miş Çin­giz Ayt­ma­to­vun in­gi­lis, fran­sız, al­man, ya­pon, rus dil­lə­rin­də tək­rar-­tək­rar nəşr olu­nan əsər­lə­ri də elə özü ki­mi qır­ğız mil­li tə­fək­kü­rün­dən im­ti­na et­mir və məhz bu ko­lo­ri­ti ilə bə­şə­ri­lə­şir.

­Bir söz­lə, hər han­sı əc­nə­bi di­li bil­mək, har­da­sa yad bir mü­hit­də ya­şa­maq ki­min­sə mü­tə­rəq­qi də­yər­lə­ri­ni əxz edib, öz mil­li kö­kün­dən ay­rıl­maq haq­qı de­yil. Və kim­sə be­lə bir haq­qı özü­nə rə­va bi­lər­sə, özün­dən im­ti­na et­miş olur. Baş­qa söz­lə, “re­pin Azər­bay­can mu­si­qi­si­nə me­xa­ni­ki trans­fe­ri” Qərb mə­də­niy­yə­ti­nin mə­nim­sə­nil­mə­si an­la­mı­na gəl­mə­di­yi ki­mi, kos­mo­po­li­tizm, qlo­bal­laş­ma, hol­land əx­laq tər­zi, Ame­ri­ka si­ya­si dü­şün­cə­si­nə ha­kim kə­sil­miş ek­zis­tensia­lizm ki­mi zə­rər­li tə­ma­yül­lə­rin or­ta sta­tis­tik Azər­bay­can dü­şün­cə­si­nə mün­cə­ri də ey­ni də­rə­cə­də yol­ve­ril­məz­dir. Bu, öz­gə­lə­rin xey­ri­nə özün­dən im­ti­na, da­ha konk­re­ti, özü­nü­təs­di­qin yox, in­ti­ha­rın hə­ya­tın nor­ma­sı­na çev­ril­mə­si, mil­lə­tin mü­qa­vi­mət gü­cü­nün psi­xo­lo­ji böh­ran yo­lu ilə mi­ni­mu­ma en­di­ril­mə­si­dir. Ən əsa­sı, hər­bi tə­ca­vüz, iq­ti­sa­di sa­bo­taj ki­mi təh­lü­kə­lər­dən fərq­li ola­raq, bu psi­xo­lo­ji təh­lü­kə­ni heç bir in­zi­ba­ti təd­bir­lər­lə ön­lə­mək müm­kün de­yil.

­Bəs çı­xış yo­lu nə­dir? Bu ba­rə­də hər kə­sin, özü­nü bu Və­tə­nin ta­le­yi­nə mə­sul hiss edən fəh­lə­dən tut­muş zi­ya­lı­ya qə­dər hər kə­sin dü­şün­mə­si ye­tər­li­dir ki, “əc­nə­bi ma­ra­ğı­na oy­na­yan si­ya­sət­çi­lər­”in də, əc­nə­bi təh­sil­li man­qurt­laş­mış “mil­li ob­ra­zo­van­şi­na”­nın da qəsd ma­hiy­yət­li, ta­ri­xi ci­na­yət xa­rak­ter­li fəa­liy­yət­lə­ri­nə si­pər çə­kil­sin…

­Sal­man Vi­la­yə­toğ­lu

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: