“Ö­lü­lər­”in üs­ya­nı ­və ya­xud “Da­hi­lə­rin di­va­nı” bi­zə nə ve­rir? – I Hissə

­Bu və ya di­gər cə­miy­yət­də na­ra­zı so­sial tə­bə­qə­lə­rin, eti­raz­çı si­ya­si züm­rə­lə­rin, in­qi­la­bi də­yi­şik­lik­lə­rə me­yil­li ra­di­kal kə­sim­lə­rin ol­ma­sı tə­bii, tə­bii ol­du­ğu qə­dər də mən­ti­qi bir hal­dır. Çün­ki bu qüv­və­lə­rin möv­cud­lu­ğu ümu­mən bə­şə­ri tə­ka­mü­lün sti­mul­laş­dı­rı­cı ami­li­dir. Am­ma po­li­to­lo­ji və so­sio­lo­ji nə­zə­riy­yə­lər­də aksio­ma ki­mi qə­bul olu­nan bu qa­nu­nauy­ğun­lu­ğu mil­li mə­nə­vi də­yər­lər müs­tə­vi­si­nə heç bir şərt da­xi­lin­də şa­mil et­mək müm­kün de­yil. Ən azı ona gö­rə ki, di­gər də­yər­lər­dən fərq­li ola­raq mə­nə­vi də­yər­lər konk­ret za­man və mə­kan çər­çi­və­sin­də hər han­sı ic­ti­mai-­si­ya­si, ya­xud el­mi tex­ni­ki-p­ro­se­sin məh­su­lu şək­lin­də or­ta­ya çı­xan, ic­ti­mai ma­hiy­yə­ti ilə ya­na­şı, həm də fər­di ma­hiy­yət kəsb et­mə­yə me­yil­li olan mad­di şey de­yil; o, ümum­bə­şə­ri möv­cud­lu­ğun il­kin­li­yin­dən üzü bə­ri qa­za­nıl­mış təc­rü­bə­nin et­no­ge­ne­tik id­rak süz­gə­cin­dən ke­çi­ri­lə­rək mə­nim­sə­nil­mə­si nə­ti­cə­sin­də in­sa­nın şüu­ral­tı­sın­da daş­la­şan bü­töv bir komp­leks­dir və bu komp­leks fərd­lə­rin ic­ti­mai­ləş­mə­si üçün zə­ru­ri ba­za funk­si­ya­sı ye­ri­nə ye­tir­sə də, özü heç bir hal­da, heç bir şərt da­xi­lin­də fər­di­ləş­mir. Fər­di­lə­şə bil­məz də. Məhz bu­na gö­rə­dir ki, mad­di də­yər­lər­dən fərq­li ola­raq mə­nə­vi də­yər­lər heç bir za­man al­qı-­sat­qı pred­me­ti­nə çev­ril­mir, çev­ri­lə də bil­məz. Çün­ki onun mə­zən­nə­si­ni müəy­yən­ləş­dir­mək, ek­vi­va­len­ti­ni tap­maq müm­kün de­yil. Kan­tın tə­bi­rin­cə de­sək, “…­dün­ya­da möv­cud olan nə var­sa, ha­mı­sı­nın ya QİY­MƏ­Tİ, ya da MƏ­NƏ­Vİ DƏ­YƏ­Rİ var. Qiy­mə­ti olan hər şe­yi ek­vi­va­len­ti olan baş­qa bir şey­lə əvəz et­mək müm­kün­dür. Heç bir ek­vi­va­lent­lə əvəz­lən­mə­si müm­kün ol­ma­yan, bü­tün qiy­mət­lə­rin föv­qün­də da­ya­nan şey­lə­rin­sə mə­nə­vi də­yə­ri olur”. Da­hi­lər də mə­nə­vi sər­vət­dir və hər bir mil­lət bə­şə­riy­yə­tə ver­di­yi da­hi­lər qə­də­rin­də bö­yük, qüd­rət­li və ye­nil­məz­dir. Çün­ki da­hi­lə­rin bə­şə­ri tə­rəq­qi­yə tə­kan ve­rən xid­mət­lə­ri heç bir ek­vi­va­lent­lə əvəz­lə­nə bil­məz; kim­sə o xid­mət­lə­rin bəh­rə­si­nin mad­di qar­şı­lı­ğı­nı he­sab­la­ya bil­məz. Bu­nun be­lə ol­du­ğu­nu gör­mək üçün adi­cə bir mi­sa­la diq­qət ye­tir­mək ki­fa­yət­dir.

­Nə­si­rəd­din Tu­si Ələ­mud zin­da­nın ya­rım­qa­ran­lıq hüc­rə­lə­rin­dən bi­rin­də “Təh­rir Öq­li­dis” əsə­ri­ni ya­zan­da özü­nün da­hi ol­du­ğu­nun fər­qin­də de­yil­di; heç bu əsə­ri­nin bə­şə­riy­yə­tin tə­rəq­qi­sin­də müs­təs­na əhə­miy­yət­li bir bü­növ­rə ola­ca­ğı ba­rə­də də dü­şün­mür­dü. O, sa­də­cə, öz mis­si­ya­sı­nı ye­ri­nə ye­ti­rir­di. Am­ma o əsə­rə is­ti­na­dən Ko­per­nik öz sis­te­mi­ni for­ma­laş­dır­dı; Ko­per­nik sis­te­min­dən bəh­rə­lə­nən Kep­ler özü­nün üç məş­hur qa­nu­nu­na im­za at­dı; Qa­li­ley Kep­ler qa­nun­la­rı əsa­sın­da me­xa­ni­ka­nın əsas tə­li­mi­ni sis­tem­ləş­dir­di; Qa­li­le­yin sis­te­mi Nyu­to­na ümum­dün­ya ca­zi­bə qa­nu­nu­nu kəşf et­mək im­ka­nı ver­di və nə­ha­yət, Tsial­kovs­ki­nin kos­mik nə­zə­riy­yə­si mey­da­na çıx­dı, bə­şər öv­la­dı qa­lak­ti­ka­nı təd­qiq im­kan­la­rı əl­də et­di. Bun­dan son­ra Ko­rol­yov­la­rın, Yu­sif Məm­mə­də­li­yev­lə­rin ye­tiş­mə­si qa­çıl­ma­sı müm­kün ol­ma­yan zə­ru­rət idi və bu zə­ru­rət hə­lə min il­lər bo­yun­ca ye­ni-­ye­ni dü­ha­la­rın üzə çıx­ma­sın­da baş­lı­ca sti­mul­laş­dı­rı­cı ola­caq. İn­di gə­lin bə­şə­ri tə­rəq­qi­yə ver­di­yi xe­yir mü­qa­bi­lin­də “Təh­rir Öq­li­dis­”in qiy­mə­ti­ni, onu ya­rat­mış dü­ha­nın zəh­mə­ti­nin də­yə­ri­ni he­sab­la­ma­ğa ça­lı­şaq. Müm­kün­dür­mü be­lə bir şey?!. Tə­bii ki, yox. ­Bə­li, mə­nə­vi də­yər­lər bü­tün qiy­mət­lə­rin föv­qün­də­dir. Yə­ni əs­lin­də be­lə ol­ma­lı­dır. Am­ma nə ya­zıq ki, cı­lız məq­səd, ötə­ri po­pul­yar­lıq, ucuz şöh­rət, hət­ta şəh­va­ni həzz na­mi­nə bu cür də­yər­lə­rə mə­zən­nə qoy­maq is­tə­yən­lər də, ali hiss­lə­ri ma­ni­pul­ya­si­ya pred­me­ti­nə çe­vir­mək niy­yə­ti­nə dü­şən­lər də olur. Min də­fə təəs­süf­lər ki, bu qə­bil var­lıq­la­ra, öz­lə­ri öz­lə­ri­ni hət­ta da­hi­lə­rə di­van tut­maq haq­qı­na la­yiq per­so­na ki­mi də­yər­lən­di­rən bio­lo­ji vü­cud sa­hib­lə­ri­nə efir vax­tı ve­rən­lər də, mad­di hi­ma­yə­dar­lıq edən­lər də, hət­ta qah­mar çı­xan­lar da ta­pı­lır. Məhz bu ha­va­dar­la­rın, qah­mar­la­rın, hi­ma­yə­dar­la­rın sa­yə­sin­də xəs­tə tə­xəy­yü­lün məh­su­lu olan dü­şük fi­kir­lə­rin, qə­rəz­li mü­la­hi­zə­lə­rin ic­ti­mai fik­rə ye­ri­dil­mə­si­nə, mə­nə­vi də­yər­lə­rin “də­yər­siz­ləş­di­ril­mə­si”­nə cəhd edi­lir. Nə qə­dər acı ol­sa da, bu cür ey­bə­cər­li­yə şa­hid­lik et­mək, bu qə­bil rə­za­lə­tin seyr­çi­si ol­maq qis­mə­ti çağ­daş Azər­bay­can in­sa­nı­nı qa­ra­ba­qa­ra iz­lə­yir. Bə­li, çağ­daş Azər­bay­can in­sa­nı ma­vi ek­ran qar­şı­sın­da əy­lə­şib di­le­tant­lar dəs­tə­si­nin bu azər­bay­can­lı­la­rın bir mil­lət ki­mi for­ma­laş­ma­sın­da müs­təs­na ta­ri­xi xid­mət­lər gös­tər­miş da­hi­lə­rə ne­cə “di­van tut­ma”­sı­na ta­ma­şa et­mək məc­bu­riy­yə­tin­də­dir. Bəs bu “di­van tu­tan­lar­”ın öz­lə­ri kim­lər­dir, di­van tut­ma haq­la­rı ha­ra­dan­dır və məq­səd­lə­ri nə­dir? Bu sua­la tam dol­ğun­lu­ğu ilə ca­vab tap­maq üçün bir sı­ra mə­sə­lə­lə­rə həm fəl­sə­fi ka­te­qo­ri­ya­lar, həm də ic­ti­mai-­si­ya­si qa­nu­nauy­ğun­luq­lar ba­xı­mın­dan ay­dın­lıq gə­tir­mə­yə eh­ti­yac du­yu­lur ki, bu da is­tər­-is­tə­məz “di­van tu­tu­lan­lar”­la “di­van tu­tan­lar­”ın fər­di şəx­si key­fiy­yət­lə­ri­nin ta­ri­xi və psi­xo­lo­ji müs­tə­vi­lər­də in­cə­lən­mə­si­ni zə­ru­ri­ləş­di­rir. Odur ki, ilk növ­bə­də “da­hi­lik nə­dir, da­hi­lər ne­cə müəy­yən­ləş­di­ri­lir, da­hi­lə­ri təf­tiş et­mək sə­la­hiy­yə­ti kim­lə­rə və han­sı əsas­lar­la ve­ri­lir” sual­la­rı­na ay­dın­lıq gə­tir­mə­yə ça­lı­şaq.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: